Çin HarvardX

Çin'in tarihine bugünden kısa bir bakış atacak olursak, 20. yüzyılın ilk yeni Çin'i 1912'de kurulan Cumhuriyet'tir. Ve çöken Qing imparatorluğu, tarihin kül yığına karıştı. Halk Cumhuriyeti kurulduğunda, [Xin Zhongguo], bu yeni Çin'e karşılık geliyordu. Bundan önceki her şey Eski Çin'e, feodal Çin'e aitti ve çökmüştü.

1966'da kültür devrimi gerçekleşti. Bu bir başka Çin'di. Ve Kültür Devrimi'nden öncesi kötü, sonrası iyi addedildi, tabi ki sonrasında, 1976'da Kültür Devrimi'nin kendisi de "kötü"ler arasına katıldı. 1978 yılı açılım ve reforma dair yeni bir dönemin başlangıcıydı. Bu dönemlerin her biri çok hızla eskidi.

Bölüm 1: ZAMAN
1. Hanedanlık Nedir?

Hanedanlık sıklıkla hükmeden bir soy, hane anlamına gelir. Fiziksel olaran bir imparatorluk. Fakat aynı zamanda bir imparatorluk ailesi de. Saray içi ve dışında müthiş bir hiyerarşik yapı görünür, 2000 yıl öncesine ait yönetim uygulamalarına ait bütün efsaneler. Ve bütün bunların zamanla sınırlı olduğu kabul edilir. Bu şu demek, hanedanlık uzun veya kısa ömürlü olabilir, fakat sonuçta hiçbiri sonsuza dek sürmez.

Çin tarihinde iz bırakan hanedanlıkları kronolojik sırayla akılda tutabilmek için bir çocuk şarkısını uyarlayabiliriz.

Baş par-ma-ğım baş par-ma-ğım
[Shang Zhou Qin Han, Shang Zhou Qin Han, Sui Tang Song, Yuan Ming Qing Republic, Mao Zedong...]

2. Hanedanlar

Moğollara kadar, Çin hanedanlıkları hükümdar soyunun ismiyle değil yer ismiyle adlandırılırdı. Ming Hanedanlığı Zhu soyu, Han Hanedanlığı Liu soyu hükümdardı. Yuan hanedanlığına kadar bu böyle sürdü.

İmparator öldüğünde, varisi tahta geçemeyecek kadar küçükse, imparator naibi veya dul imparatoriçe yönetebiliyordu. Fakat Çin tarihinde kendi hanedanlığını kuran kadın imparatoriçeler de bulunur. Wu Zetian, Tang Hanedanlığının ortasında, Tang hanedanlığını bitirerek kendisi Zhou hanedanlığını kurdu. Ölümüyle hanedanlık dağıldı, ve tarihte bir daha görülmedi.

1860'dan 1908'e kadar Çin'i yöneten Dul İmparatoriçe'nin kadın olmasından dolayı çok kötü bir şöhreti vardır. Bizim tarihimizde de Hürrem Sultan gibi güçlü kadın figürlerin nasıl yerildiği paralellik gösterebilir.

Hanedanlıklar belli bir tarihte başlar ve bir tarihte yıkılır. Evet ama, hanedanlıkların toprakları böyle değildir, genişler ve daralır. Dolayısıyla bir de ülke sınırları söz konusu. Tang Hanedanlığı döneminde hükmedilen topraklar arasında müthiş mesafeler bulunur.

Hanedanlık aynı zamanda bir hükümettir. Çin de oldukça büyük bir yer. Nasıl böylesine büyük bir alanda tahakküm kurabildiler?

Tabii, en azından uzun bir süreliğine seçimle gelen tek bir hanedanlık yok. Hanedanlıklar güç için savaşır, fethettiği yerlerde hakimiyetini askeri kuvvetleriyle sağlar. Bu her ülke için kaçınılmazdır. Hanedanlıklar aynı zamanda bürokrasi ve düzenli yönetim sistemleriyle hakimiyetlerini sürdürürler.

Farklılaşmış ve devasa imparatorlukları sürdürmeyi aynı zamanda en azından elit kesimce paylaşılan düşünce disiplinleri, ideolojiyle sağladılar. Konfiçyüs ve diğer düşünce ekolleri resmi eğitimin parçasıydı. Eğitim sistemiyle genel konular ve Çin klasikleri temelinde alınan eğitimlerde diyarın en başarılı, en parlak adamları seçilirdi. Ezberi ve medeniyetin klasikleri anlamında iyi belagat verebilenlerin iyi insan ve yönetici olacağı kabulüne dayanan, geniş topraklara hükmetmenin en ucuz ve muhteşem yolu buydu!

Batı takvimi uygulandığında Çin tarihi 20. yüzyıla kadar belli dönemlere ayrıldı. Fakat bu ayrım hanedanlıklar temelinde yapıldı. Yine de tarihi dönemleri ayırt etmek için farklı yaklaşımlar da var. Arkeolojiyi esas alabilir ve aletlerde kullanılan malzemelere göre taş, bronz, demir çağı diyebildiğimi gibi.

Çin tarihi dönemlerini sınıflandırmak için diğer Batı yöntemlerine de bakabilrisiniz. Marks'ın feodal, kapitalist ve sosyalist toplum düşüncesi gibi.

Hanedanlıklar için zamandan bahsettik. Hanedanlıklar için döngüsel bir zaman algılanabileceği; başlangıçları, duraklamaları ve çöküşleri ve bunların tekrarı; gibi ilerlemeci -her dönemin bir öncekine göre daha gelişmiş olduğuna dayalı- bir algı da söz konusu olabilir.

Çin tarihinden bahsederken toplumsal zamandan da bahsedilebilir. İnsanların hayatlarını, gündelik düzlemde ona göre ayarladığı bir zaman algısı. Ve bu döngüsel bir anlam ifade eder. Tarım yılı neredeyse güneş yılı gibi, her biri 15 günden oluşan 24 dilime bölünmüştür.

Çin'de geçerli takvim ay takvimidir, 12 ay vardır. Aylar 29 yada 30 çeker. Güneş takvimiyle senkronize etmek için her 7 yılda bir ay ilave edilmelidir. Güneş takvimi tarım için temel teşkil eder.

Milattan önce 1200 yıllarına kadar, ilk yazıtların dönemine kadar giden, 60lık Döngü denen bir şey vardır. 12'lik bir takım ve 10'luk bir diğer takım, her ikisi 60'da buluşuyor. Ve bu 60 döngüsü, bazen Jiazi diye adlandırılır.

Konfiçyüs der ki, "50 yaşımdayken, cennetin düzenini anlıyordum (will of heaven). 60 yaşımdaysa, kulaklarım gerçeğin algılayabilmem için bana deşifresini yapan bir araç gibiydi.

Yani 60. yaşınız büyük bir yaşgünü kutlaması demektir.